![]() |
| Động cơ điện, hay mô-tơ điện, có hai thành phần quan trọng nhất gồm stator (phần đứng yên) và rotor (phần quay) |
Động cơ điện, hay còn gọi mô-tơ điện, là một trong những bộ phận quan trọng nhất của ô tô điện, nhưng thường ít được chú ý hơn so với pin. Trên thực tế, cấu tạo và nguyên lý hoạt động của động cơ điện phức tạp hơn nhiều so với việc chuyển đổi điện năng thành chuyển động lực học. Các nhà sản xuất sử dụng nhiều loại động cơ khác nhau nhằm cân bằng giữa hiệu suất, khả năng vận hành, kích thước và chi phí sản xuất.
Sự khác biệt cơ bản giữa các loại động cơ điện nằm ở cách tạo ra từ trường bên trong rotor, bộ phận quay của động cơ. Một số sử dụng nam châm vĩnh cửu, trong khi những loại khác tạo ra từ trường bằng dòng điện cảm ứng hoặc cuộn dây được cấp điện. Mỗi công nghệ đều có những ưu điểm và hạn chế riêng. Đây cũng là lý do một số hãng xe kết hợp nhiều loại động cơ trên cùng một mẫu xe điện.
Nguyên lý hoạt động của động cơ điện
![]() |
Một động cơ điện thông thường gồm hai bộ phận chính: stator (phần đứng yên) và rotor (phần quay) nằm bên trong. Rotor được nối với trục truyền động, sau đó truyền mô-men xoắn đến bánh xe thông qua hộp giảm tốc.
Pin cung cấp dòng điện một chiều (DC), nhưng động cơ điện trên ô tô thường hoạt động bằng dòng điện xoay chiều (AC). Bộ biến tần (inverter) có nhiệm vụ chuyển đổi điện DC từ pin thành dòng điện AC được kiểm soát, sau đó cấp điện cho các cuộn dây trong stator.
Bằng cách điều chỉnh dòng điện chạy qua các cuộn dây, bộ biến tần tạo ra từ trường quay. Rotor tương tác với từ trường này thông qua lực hút, lực đẩy từ hoặc hiện tượng cảm ứng điện từ, tùy thuộc vào thiết kế động cơ.
Đây cũng là điểm tạo nên sự khác biệt giữa các công nghệ động cơ điện.
Ở động cơ đồng bộ, rotor quay cùng tốc độ với từ trường quay do stator tạo ra. Động cơ đồng bộ nam châm vĩnh cửu và động cơ đồng bộ kích từ bằng điện đều thuộc nhóm này. Trong khi đó, động cơ cảm ứng hoạt động theo nguyên lý không đồng bộ, nghĩa là rotor quay với tốc độ chênh lệch đôi chút so với từ trường quay.
Động cơ nam châm vĩnh cửu: Từ trường có sẵn bên trong
![]() |
Động cơ đồng bộ nam châm vĩnh cửu (Permanent-Magnet Motor, hay PMSM) sử dụng các nam châm được gắn trên bề mặt hoặc đặt bên trong rotor để tạo ra từ trường. Từ trường quay do stator sinh ra sẽ tương tác với các nam châm này và khiến rotor chuyển động.
Khác với một số thiết kế động cơ điện khác, rotor không cần được cấp điện để duy trì từ trường. Điều này giúp loại bỏ tổn hao điện năng liên quan đến việc cấp dòng điện cho cuộn dây rotor, qua đó cải thiện hiệu suất trong nhiều điều kiện vận hành.
Ưu điểm chính của động cơ nam châm vĩnh cửu là hiệu suất cao, mô-men xoắn lớn và mật độ công suất tốt. Thiết kế tương đối nhỏ gọn cũng giúp giảm trọng lượng, phù hợp với yêu cầu tối ưu phạm vi hoạt động của ô tô điện mà vẫn đảm bảo khả năng vận hành.
Tuy nhiên, loại động cơ này cũng có những thách thức về chuỗi cung ứng. Nhiều loại nam châm hiệu suất cao được sử dụng trong ngành ô tô chứa các nguyên tố đất hiếm như neodymium và dysprosium. Nguồn cung những vật liệu này tập trung tại một số quốc gia, đồng thời giá cả có thể biến động đáng kể.
Không phải tất cả nam châm vĩnh cửu đều sử dụng đất hiếm, nhưng nam châm đất hiếm vẫn được ứng dụng rộng rãi trong các động cơ ô tô hiệu suất cao. Vì vậy, một số nhà sản xuất đang nghiên cứu những công nghệ động cơ thay thế nhằm giảm sự phụ thuộc vào nhóm vật liệu này.
Động cơ cảm ứng: Tạo từ trường bằng dòng điện
![]() |
Động cơ cảm ứng (Induction Motor), hay còn gọi là động cơ không đồng bộ, tạo ra từ trường trong rotor mà không cần sử dụng nam châm vĩnh cửu hoặc kết nối điện trực tiếp với bộ phận này. Thiết kế phổ biến nhất sử dụng các thanh kim loại dẫn điện được nối với nhau bằng hai vòng dẫn điện ở hai đầu, tạo thành cấu trúc gọi là rotor lồng sóc. Tên gọi này xuất phát từ hình dáng tương tự chiếc lồng quay dành cho các loài gặm nhấm kích thước nhỏ.
Khi stator tạo ra từ trường quay, dòng điện sẽ được cảm ứng trong các thanh dẫn điện của rotor. Dòng điện này tạo ra một từ trường riêng, tương tác với từ trường của stator để sinh mô-men xoắn.
Đặc điểm quan trọng của động cơ cảm ứng là sự chênh lệch tốc độ giữa rotor và từ trường quay của stator. Khoảng chênh lệch này được gọi là độ trượt (slip), đóng vai trò cần thiết trong quá trình cảm ứng điện từ. Nếu rotor quay hoàn toàn đồng tốc với từ trường stator, dòng điện cảm ứng và mô-men xoắn sẽ không còn được duy trì theo nguyên lý hoạt động thông thường.
Động cơ cảm ứng có cấu tạo tương đối bền bỉ, không cần nam châm vĩnh cửu và không phụ thuộc vào vật liệu đất hiếm. Một ưu điểm đáng chú ý khác là khi không được cấp điện, động cơ có thể quay với lực cản điện từ rất thấp. Đặc điểm này khiến chúng phù hợp để sử dụng làm động cơ phụ trên các mẫu ô tô điện dẫn động bốn bánh.
Hạn chế chính là quá trình cảm ứng dòng điện trong rotor tạo ra nhiệt và tổn hao năng lượng. Vì vậy, trong một số điều kiện vận hành, động cơ cảm ứng có thể kém hiệu quả hơn động cơ nam châm vĩnh cửu.
Audi sử dụng công nghệ này cho động cơ điện đặt ở cầu trước trên Q6 e-tron quattro, kết hợp với động cơ đồng bộ nam châm vĩnh cửu ở cầu sau. Động cơ phía sau đảm nhiệm phần lớn nhiệm vụ truyền động, trong khi động cơ phía trước bổ sung công suất và lực kéo khi cần thiết. Khi không hoạt động, động cơ cảm ứng phía trước có thể quay với lực cản thấp, hạn chế tổn hao năng lượng.
Cách bố trí này cho thấy lý do một số hãng xe lựa chọn kết hợp hai công nghệ động cơ thay vì sử dụng các cụm động cơ giống nhau ở cả hai cầu. Tesla và General Motors cũng từng áp dụng những cấu hình tương tự trên nhiều mẫu xe điện.
Động cơ đồng bộ kích từ bằng điện: Chủ động điều chỉnh từ trường
![]() |
Động cơ đồng bộ kích từ bằng điện (Electrically Excited Motor, hay EESM), còn gọi là động cơ đồng bộ rotor dây quấn, sử dụng một phương pháp khác. Thay vì dùng nam châm vĩnh cửu, rotor được trang bị các cuộn dây điện. Khi được cấp dòng điện, những cuộn dây này tạo ra từ trường điện từ.
Tương tự động cơ đồng bộ nam châm vĩnh cửu, rotor của EESM quay đồng bộ với từ trường do stator tạo ra. Tuy nhiên, cường độ từ trường của rotor có thể được điều chỉnh thông qua việc kiểm soát dòng điện cấp cho các cuộn dây.
Khả năng này giúp kỹ sư tối ưu hoạt động của động cơ theo tốc độ và tải trọng khác nhau. Ví dụ, từ trường có thể được điều chỉnh để cân bằng giữa hiệu suất và công suất đầu ra, đồng thời hỗ trợ duy trì khả năng vận hành ở tốc độ quay cao.
BMW tiếp tục sử dụng công nghệ này trên hệ truyền động điện thế hệ thứ sáu, ra mắt cùng nền tảng Neue Klasse. Hãng bố trí động cơ đồng bộ kích từ bằng điện ở cầu sau, kết hợp với động cơ không đồng bộ ở cầu trước trên các phiên bản dẫn động bốn bánh.
Renault cũng sử dụng động cơ đồng bộ rotor dây quấn trên một số mẫu xe, trong đó có Renault 5 E-Tech. Hãng nhấn mạnh việc không cần nam châm vĩnh cửu và vật liệu đất hiếm là những lợi thế quan trọng của công nghệ này.
Đổi lại, động cơ EESM tiêu thụ thêm điện năng để tạo từ trường trong rotor, đồng thời có cấu tạo phức tạp hơn. Các cuộn dây cần được cấp điện, kéo theo những yêu cầu bổ sung về hệ thống cấp nguồn và thiết kế cơ khí. Do đó, việc loại bỏ nam châm vĩnh cửu không đồng nghĩa công nghệ này luôn đạt hiệu suất cao hơn trong mọi điều kiện vận hành.
Duy Thành








